Nieuwe donorwet: het probleem met de categorie ‘geen bezwaar’
Orgaandonatie is een praktijk met steeds meer moreel bezwaarlijke kanten.
De nieuwe donorwet moest meer organen beschikbaar maken. Na ruim vijf jaar is de toename beperkt: volgens de Nederlandse Transplantatie Stichting kwamen er gemiddeld zo’n vijftig overleden donoren per jaar bij.
Beperkt effect van de nieuwe wet
Het aantal overleden orgaandonoren steeg van ongeveer 250 per jaar vóór de wetswijziging naar circa 300 per jaar erna. De Nederlandse Transplantatie Stichting schrijft die stijging niet uitsluitend toe aan de wet: ook technische ontwikkelingen spelen een rol. Over alle potentiële donoren samen vonden de onderzoekers geen statistisch significante stijging in het toestemmingspercentage. Ook bij mensen die als ‘geen bezwaar’ geregistreerd staan, leidt de registratie niet altijd tot orgaandonatie. In meer dan de helft van deze gevallen steunen de nabestaanden de donatie niet.
Het doel van de nieuwe wet
Op 1 juli 2020 trad de nieuwe donorwet in werking. Daarvóór werden mensen in het Donorregister opgenomen wanneer zij zelf een keuze hadden vastgelegd. Sinds de wetswijziging wordt iedere volwassene gevraagd een keuze vast te leggen. Wie na twee brieven geen keuze invult, wordt geregistreerd met ‘geen bezwaar tegen orgaandonatie’. De wet moest meer duidelijkheid geven aan artsen en nabestaanden én meer organen beschikbaar maken. Maar juist die nieuwe standaard roept een prangende vraag op: wat betekent het als iemand geen keuze heeft gemaakt?
Impliciete verschuiving van zeggenschap
‘Geen bezwaar’ geldt als een registratie die orgaandonatie mogelijk maakt. Begin 2026 stonden 3,44 miljoen volwassenen in deze categorie. Zij hadden zelf geen keuze ingevuld. Daarmee verschoof de veronderstelling over wie zeggenschap heeft over het lichaam. De staat werd juridisch geen eigenaar van de organen. Maar de burger moet wel actief bezwaar maken om te voorkomen dat zijn lichaam na zijn dood als beschikbaar voor donatie geldt. De gedachte is daarmee omgekeerd. Eerst moest iemand zelf aangeven dat hij zijn organen wilde afstaan. Nu moet iemand laten weten dat hij ze níét wil afstaan. Mensen moeten hun organen als het ware terugvragen van een overheid die ze alvast als beschikbaar registreert. Hoe is er dan nog sprake van een donatie?
Het leven is aan ons toevertrouwd
De Kerk leert dat het leven een gave van God is. De mens is daarom geen absolute eigenaar van zijn leven, maar rentmeester: God heeft het hem toevertrouwd. De Catechismus leert dan ook dat hij aan God verantwoording verschuldigd is voor de wijze waarop hij met dat leven omgaat. Dat betekent niet dat de overheid namens God over ons lichaam mag beschikken. Het betekent juist dat ieder mens zorgvuldig met het leven moet omgaan en dat zijn lichaam niet zomaar als bezit of grondstof mag worden behandeld.
De donor mag niet door de orgaanuitname sterven
Toestemming tot orgaandonatie na de dood is niet voldoende. De Kerk geeft stelt duidelijke voorwaarden aan orgaandonatie. Vitale organen mogen pas worden uitgenomen wanneer de donor werkelijk overleden is. De orgaanuitname mag de dood niet veroorzaken. Daar komt het problematische aspect van orgaandonatie naar voren. Medici werken vaak met de categorie ‘hersendood’, waarbij wordt verondersteld dat de hersenfuncties onomkeerbaar zijn uitgevallen. Het komt regelmatig voor dat patiënten ten onrechte doodverklaard worden. Vervolgens begint de orgaanuitname. De gevallen van Esmee Feenstra en Anthony Thomas Hoover laten zien hoe ernstig de gevolgen kunnen zijn wanneer tekenen van leven of herstel over het hoofd worden gezien. In beide gevallen moest orgaanuitname gestopt worden.
Waarom volstaat ‘hersendood’ niet?
Volgens de katholieke antropologie is de mens een eenheid van lichaam en ziel. Paus Johannes Paulus II omschreef de dood als: "een gebeurtenis die bestaat in de totale ontbinding van die eenheid en geïntegreerde totaliteit die de persoon is; zij ontstaat door de scheiding van het levensbeginsel, ofwel de ziel, van de lichamelijke werkelijkheid van de persoon." De dood is daarom niet simpelweg het stoppen van één lichamelijke functie, maar de definitieve verbreking van de eenheid van lichaam en ziel. Daarom is ‘hersendood’ een problematische term. De vraag is of de criteria voor hersendood in de praktijk voldoende zekerheid geven dat de eenheid van lichaam en ziel definitief verbroken is.
Orgaanschaarste rechtvaardigt geen lagere norm
Er zijn patiënten die dringend op een orgaan wachten. Begin 2026 meldde de Nederlandse Transplantatie Stichting dat ruim 1.600 patiënten wachtten op een orgaantransplantatie; in 2025 overleden 133 patiënten op de wachtlijst. Dat is een harde werkelijkheid. De behoefte van ernstig zieke patiënten aan een gezond orgaan kan echter niet de beslissende maatstaf zijn. Een mens is intrinsiek waardevol. Zijn waarde wordt niet bepaald door de organen die hij aan anderen kan geven. De organenschaarste mag daarom geen reden zijn om de morele grenzen van orgaandonatie op te rekken of te overschrijden.
Laatst bijgewerkt: 18 november 2026 15:08